Văn hóa trà Việt Nam: Trà xanh uống trong nước, trà đen để xuất khẩu

Văn hóa trà Việt Nam trước hết là văn hóa trà xanh. Trà xanh là thức uống hằng ngày: ở miền Bắc uống nóng bằng chén nhỏ, ở các tỉnh miền Trung nấu từ lá tươi, còn ở miền Nam rót lên đá. Cả nước uống khoảng 45.000–50.000 tấn trà mỗi năm, xấp xỉ một phần tư lượng trà khô sản xuất ra, theo PSAV, một tổ chức đối tác trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trà đen thì khác. Việt Nam sản xuất trà đen chủ yếu để xuất khẩu, và trong nước trà đen được dùng trong trà sữa nhiều hơn là pha bằng ấm trà gia đình.

Ấm trà xanh đón khách

Ở Việt Nam, lòng hiếu khách bắt đầu từ chén trà. Người sành trà Nguyễn Ngọc Tuấn chia sẻ với Vietnam News rằng đón khách bắt đầu bằng việc pha một chén trà. Khi khách đến, chủ nhà gác việc lại, tráng ấm và pha ấm trà mới (Nhân Dân). Buổi sáng ở làng quê thường bắt đầu bằng một ấm trà nóng (Người Lao Động). Ở nơi làm việc, trà được bày trong các cuộc họp và hội nghị (Báo Cao Bằng).

Trong ấm thường là trà xanh mộc (Nhân Dân), loại trà chiếm phần lớn thị trường trong nước, theo VIOIT, viện nghiên cứu của Bộ Công Thương.

Trà tươi, thức uống hằng ngày của làng quê

Nhiều gia đình ở nông thôn không dùng trà khô mà nấu chè tươi, còn gọi là chè xanh, từ lá và cành non vừa hái. Báo Tin Tức của Thông tấn xã Việt Nam gọi đây là phong tục chỉ có ở Việt Nam. Mỗi vùng làm một kiểu:

• Hà Nội: hãm trong ấm tích, loại ấm cao được đặt trong giỏ ủ có lót để giữ nóng.
• Nghệ An: đun liu riu trong nồi hai đến ba tiếng.
• Hà Tĩnh: vò dập rồi nấu trong nồi đất.
• Huế: thái nhỏ, phơi khô, khi cần thì đem nấu.

Theo truyền thống, trà tươi được uống nóng bằng bát sành. Ở Nghệ An, người ta hiếm khi uống một mình. Dân làng thay phiên nhau nấu một nồi rồi mời cả xóm sang uống, và dịp Tết nhà nào cũng nấu sẵn một nồi để đãi khách (Người Lao Động).

Những loại trà có tiếng: trà Thái Nguyên và Shan Tuyết

Trà xanh khô nổi tiếng nhất đến từ Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên, nơi trà được trồng và sao bằng tay từ đầu những năm 1900. Năm 2023, tri thức làm trà này được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Vietnam News). Người uống đánh giá cao ngọt hậu của trà, tức vị ngọt đọng lại sau ngụm đầu chát.

Trà Shan Tuyết có tên gọi từ lớp lông tơ trắng như tuyết phủ trên búp. Trà được làm từ những cây trà cổ thụ mọc ở vùng cao miền Bắc, tại các địa phương như Yên Bái và Sơn La (VIOIT). Trà xanh Shan Tuyết của chúng tôi được hái từ những cây trà cổ thụ ở độ cao trên 1.000 mét tại vùng núi miền Bắc Việt Nam.

Theo ông Hoàng Vĩnh Long, Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, những loại trà như vậy được bán trong nước với giá 7–20 USD/kg, trong khi giá xuất khẩu bình quân chỉ khoảng 1,7 USD (VnEconomy).

Trà ướp hương: trà sen và trà nhài

Trà sen là thứ trà xa xỉ của Hà Nội, được ướp quanh Hồ Tây. Trà xanh được ướp với gạo sen tươi nhiều lượt liên tiếp trong khoảng 20 ngày. Mỗi kg trà cần khoảng 1.500 bông sen (VietnamPlus). Sen chỉ nở từ tháng 5 đến đầu tháng 8, và một cơ sở làm trà bán với giá 8–20 triệu đồng (314–786 USD) mỗi kg (VnExpress International). Đây là thứ trà để đãi khách và làm quà biếu.

Trà nhài hay trà lài là phiên bản bình dân hằng ngày của trà sen, nhất là ở miền Nam, nơi nhiều người pha trà đá từ trà xanh ướp hoa nhài (Saigoneer). Chúng tôi cũng sản xuất trà xanh nhài để xuất khẩu: xem các loại trà ướp hương của chúng tôi.

Trà đá trên đường phố

Trà đá là trà của đường phố, và Hà Nội nổi tiếng với thức uống này. Thói quen uống trà với đá ở Việt Nam mới có khoảng một thế kỷ, bắt đầu từ khi có các nhà máy nước đá thời Pháp thuộc. Các quán vỉa hè Hà Nội thường bán hai loại: trà khô pha đậm và trà tươi dịu hơn, kèm kẹo lạc (VnExpress International). Đọc thêm trong bài viết của chúng tôi về trà đá vỉa hè Hà Nội.

Ở miền Nam, các quán cơm phục vụ trà đá miễn phí và rót thêm thoải mái, thường dùng trà Lâm Đồng ở Tây Nguyên (Sức khỏe & Đời sống). Ở TP Hồ Chí Minh, người dân còn đặt những bình trà đá miễn phí bên đường cho người qua lại (VnExpress International).

Văn hóa trà Việt Nam theo vùng miền

Trà trong ngày Tết, lễ cưới và trên bàn thờ gia tiên

Trà có vị trí riêng trong các nghi lễ gia đình. Con cháu dâng tuần trà, tuần rượu lên tổ tiên (Nhân Dân). Vào dịp Tết và ngày giỗ, trên bàn thờ có đặt ấm trà (Người Lao Động). Đi chúc Tết thường có trà và mứt (VietnamPlus). Trong lễ ăn hỏi, trà là một trong những mâm lễ nhà trai mang sang (Ngôi Sao, VnExpress).

Chỗ đứng của trà đen

Trà đen đi theo một con đường khác: năm 2021, VIOIT mô tả thị trường trong nước chủ yếu là trà xanh, còn thị trường xuất khẩu chủ yếu là trà đen. Trà đen từng chiếm 60–70% lượng trà xuất khẩu của cả nước (Công Thương). Từ đó đến nay trà xanh đã bắt kịp: 5 tháng đầu năm 2025, Việt Nam xuất khẩu 22.800 tấn trà đen và 21.600 tấn trà xanh (Công Thương).

Trong nước, trà đen phát triển nhờ các thức uống mới. Trà sữa, thường pha từ trà đen, là một ngành kinh doanh lớn: thị trường trà sữa trân châu Việt Nam đạt 362 triệu USD năm 2021, đứng thứ ba Đông Nam Á (VnExpress International). Người tiêu dùng trẻ cũng chuộng trà túi lọc và trà hòa tan (VIOIT). Ở mảng trà đóng chai, Tân Hiệp Phát, URC và Suntory PepsiCo nắm gần 90% doanh số đồ uống trà pha sẵn năm 2018, chủ yếu là trà xanh, ô long và trà thảo mộc (VnExpress International). Bài hướng dẫn về trà bụi Việt Nam của chúng tôi trình bày các hạng trà đen mà quán trà sữa sử dụng.

Thói quen trong nước định hình hàng xuất khẩu của Việt Nam thế nào

Những thói quen này chia trà Việt Nam thành hai thị trường. Năm 2022, người Việt uống khoảng một phần tư trong tổng số 194.000 tấn trà cả nước sản xuất, nhưng một phần tư đó có giá trị lớn hơn toàn bộ lượng xuất khẩu:

Nguồn: ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt, được VnEconomy dẫn lời, tháng 11/2024. Giá trị mỗi kg do chúng tôi tính.

Lý do nằm ở loại hàng mà mỗi thị trường mua. Theo một báo cáo của Hiệp hội Chè Việt Nam, hàng bán trong nước chủ yếu là trà đặc sản đóng gói (Trung tâm WTO của VCCI). Hàng xuất khẩu phần lớn là trà rời, ít qua chế biến (VnExpress), với các khách mua hàng đầu ở Pakistan, Đài Loan và Trung Quốc (Hải quan Việt Nam).

Với người mua, điều đó có nghĩa là:

• Các hạng trà rời là thế mạnh của Việt Nam: trà đen và trà xanh cho pha trộn, trà túi lọc và chiết xuất, giá thấp hơn mức bình quân thế giới (VnExpress).
• Các loại trà danh tiếng trong nước chỉ có lô nhỏ: hãy hỏi đích danh trà xanh Tân Cương, Shan Tuyết hay trà sen, và chuẩn bị cho mức giá trà đặc sản.

Câu hỏi thường gặp

Người Việt uống trà gì hằng ngày? Chủ yếu là trà xanh: uống nóng ở miền Bắc, trà tươi ở miền Trung và trà đá ở miền Nam.

Người Việt có uống trà đen không? Ít hơn trà xanh. Phần lớn trà đen Việt Nam được xuất khẩu. Trong nước, trà đen chủ yếu được uống dưới dạng trà sữa và trà túi lọc.

Trà đá là gì? Là trà xanh uống với đá, được bán ở các quán vỉa hè Hà Nội và thường được phục vụ miễn phí kèm bữa ăn ở miền Nam.

Vì sao trà sen đắt như vậy? Mỗi kg trà cần 1.000–1.500 bông sen tươi và nhiều tuần công sức, mà sen chỉ nở vào mùa hè.

Mỗi năm Việt Nam uống bao nhiêu trà? Khoảng 45.000–50.000 tấn, bằng một phần tư sản lượng trà khô cả nước. Tức là khoảng nửa kg mỗi người (chúng tôi tính với 102 triệu dân).

Trà Việt Nam từ Goo Farm

Goo Farm sản xuất cả trà xanh và trà đen để xuất khẩu. Hãy xem trà xanh và trà đen orthodox của chúng tôi, hoặc đọc hướng dẫn về các hạng trà xanh Việt Nam trước khi yêu cầu mẫu.